Ευάγγελος Βενιζέλος, Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου - πρώην Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης

Η σχέση του Έθνους με την Αλήθεια στο επίκεντρο του εορτασμού των διακοσίων ετών από την έναρξη της Επανάστασης της Ανεξαρτησίας

Καθώς εισερχόμαστε στο έτος της επετείου των διακοσίων ετών από την έναρξη της Επανάστασης της Ανεξαρτησίας, καλούμαστε να οργανώσουμε έναν συλλογικό αλλά και ατομικό αναστοχασμό. Καλούμαστε να επανεξετάσουμε τη σχέση μας με την Ιστορία. Να αντισταθούμε στην ευκολία της ιδεολογικής χρήσης της Ιστορίας. Να συζητήσουμε ψύχραιμα για τα στοιχεία που συγκροτούν την εθνική μας ταυτότητα. Κυρίως όμως να ελέγξουμε τη σχέση μας με την αλήθεια. Με την γνώση και την αίσθηση της πραγματικότητας. Θα μας βοηθήσει, πιστεύω, στην επίπονη αυτή προσπάθεια, μια νέα επίσκεψή μας στον εθνικό Ποιητή.

Η εμβληματική φράση «Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι Αληθές» είναι ένας στοχασμός του Διονυσίου Σολωμού, που δεν καταγράφεται όμως από τον ίδιο αλλά αναφέρεται από τον Ιάκωβο Πολυλά στα προλεγόμενά του στην έκδοση των Ποιημάτων του Σολωμού. Αυτό δεν είναι μια φιλολογική ή ιστορική λεπτομέρεια. Είναι μια ένδειξη για το πόσο δύσκολο είναι να προσδιοριστεί το «αληθές», ακόμη και αν αυτό αφορά σε ένα τόσο απλό ζήτημα: τι ακριβώς ειπώθηκε, από ποιον, πότε, πού και πώς.

Η φράση αυτή είναι όμως αναμφίβολα η σύνοψη της παρακαταθήκης που αρμόζει σε έναν εθνικό Ποιητή. Μια φράση βαθιά αντιλαϊκιστική που ακυρώνει κάθε εθνικιστική έξαρση και αναγορεύει ως εθνικό, δηλαδή ως πατριωτικό, το αληθές. Μια φράση που αποκρούει τα στερεότυπα, τους εύκολους μύθους, τις θεωρίες της συνωμοσίας, τις εθνικές ψευδαισθήσεις. Μια φράση που καθιστά στοιχείο της εθνικής ταυτότητας την ακριβή αίσθηση της πραγματικότητας, των δυσκολιών, των δυνατοτήτων, του συσχετισμού των δυνάμεων.

Εθνικό συνεπώς δεν είναι το μεγαλόστομο, το ρητορικό, το «λεβέντικο», αλλά το καλά σχεδιασμένο και προετοιμασμένο προς όφελος του τόπου. Όχι το δημοφιλές, αλλά το έντιμο και ειλικρινές. Όχι αυτό που απλώς εξαγγέλλεται ή εκφωνείται ως σύνθημα, αλλά αυτό που συνιστά ολοκληρωμένη στρατηγική και προωθείται επίμονα με την κινητοποίηση όλων των εθνικών δυνάμεων τόσο στο εσωτερικό όσο και διεθνώς. Εκεί που τα έθνη κρίνονται και συγκρίνονται.

Εθνικό δεν είναι το συγκυριακό ή πολύ περισσότερο το στιγμιαίο αλλά το ιστορικό που κρίνεται στον μακρύ χρόνο. Εθνικό δεν είναι αυτό που ικανοποιεί μόνο τον παρόντα λαό, αλλά τιμά τις παρελθούσες γενιές και προστατεύει τις ερχόμενες γενιές διατηρώντας υπέρ αυτών εθνικούς πόρους. Εθνικό είναι το μακροχρόνια βιώσιμο και όχι το φευγαλέα εντυπωσιακό.

«Αληθές» δεν είναι όμως το σίγουρο ή το ανώδυνο. Το αληθές πρέπει πολύ συχνά να διεκδικηθεί και είναι επώδυνο. Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 κατέστη αληθής ενώ ξεκίνησε ως πράξη εξαιρετικά ριψοκίνδυνη. Η Παλιγγενεσία επιτεύχθηκε μέσα από τη στρατιωτική ήττα και τη στήριξη στον διεθνή συσχετισμό δυνάμεων.

Τα χρόνια της οικονομικής κρίσης (2008-2019), των δύσκολων μέτρων, του αγώνα να σταθεί η Πατρίδα όρθια, ήταν μια περίοδος που δοκίμασε σκληρά τη σχέση του έθνους με την αλήθεια. Μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας έτεινε ευήκοον ους στη δημαγωγία, την υπεραπλούστευση, τη συνωμοσιολογία, τη θεωρία της ήσσονος προσπάθειας, την υπόσχεση της επανόδου στον «χαμένο παράδεισο» της μεταπολιτευτικής οικονομίας, την αυθαίρετη «μετά-αλήθεια». Πολλοί ζητούσαν επίμονα να ειπωθεί η δύσκολη αλήθεια και μετά υπερψήφιζαν το εύκολο ψέμα. Τι σχέση έχει αυτό με την παρακαταθήκη του εθνικού Ποιητή;

Η υπό εξέλιξη δοκιμασία της πανδημίας, η ασύμμετρη απειλή του κορωνοϊού, έθεσε και πάλι επί τάπητος το ζήτημα της σχέσης μας με την αλήθεια. Η συνωμοσιολογία και ο ανορθολογισμός λειτουργούν ως κίνδυνοι για την υγειονομική υπόσταση του έθνους. Η πανδημία παράγει νέους κύκλους οικονομικής κρίσης. Θέτει προ μεγάλων διλημμάτων τις φιλελεύθερες δημοκρατίες σε αντίθεση με την «άνεση» που δείχνουν να έχουν τα αυταρχικά πολιτικά συστήματα στη λήψη των αναγκαίων μέτρων. Καλεί τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης να επανεξετάσουν τους ρυθμούς και τους βασικούς στόχους της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Απαιτεί μια ριζικά διαφορετική προσέγγιση της έννοιας της ευρωπαϊκής και της διεθνούς αλληλεγγύης. Αναδεικνύει το ρόλο του εθνικού κράτους ως διαχειριστή κρίσεων αλλά και τα στενά όρια της εθνικής κυριαρχίας. Προβάλλει τον κίνδυνο του λαϊκισμού στο εσωτερικό των πιο ισχυρών δυτικών δημοκρατιών, όπως οι ΗΠΑ.

Ο εορτασμός της επετείου βρίσκει επίσης το Έθνος με ανοικτές όλες τις μεγάλες προκλήσεις της εξωτερικής πολιτικής και της πολιτικής ασφάλειας στον ελλαδικό χώρο, την Κύπρο, την Ανατολική Μεσόγειο. Η ιστορική καμπύλη των τελευταίων διακοσίων ετών έχει καταστεί άκρως επίκαιρη. Το γεωγραφικό πλαίσιο είναι αυτό που συνήθως επικαθορίζει τις εξελίξεις.

Το προοίμιο του επετειακού έτους 2021 είναι εντυπωσιακά πυκνό. Γεμάτο από προκλήσεις και διλήμματα. Ο εορτασμός της επετείου διασταυρώνεται με την ανάγκη να υπάρχει εθνική στρατηγική αυτοσυνειδησία.

Αν συνεπώς θέλουμε έναν ουσιαστικό εορτασμό που ανανεώνει τον ίδιο τον καταστατικό λόγο ίδρυσης του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, πρέπει, πριν από οτιδήποτε άλλο, να αποδεχθούμε ως ύψιστο κανόνα την εθνική μας υποχρέωση να θεωρούμε εθνικό το αληθές. Στόχος εξαιρετικά δύσκολος αλλά δραματικά αναγκαίος.