Λίλα Παπούλα, Ζωγράφος

Η ζωγραφική και οι ζωγράφοι στην Επανάσταση του ‘21

Η ζωγραφική και οι Έλληνες ζωγράφοι της εποχής της Επανάστασης του ’21 έπαιξαν σημαντικό ρόλο για τη δημιουργία της εθνικής ταυτότητας του νεαρού Ελληνικού κράτους τον 19ο αιώνα.

Την περίοδο που προηγήθηκε της Επανάστασης, οι Έλληνες καλλιτέχνες στη Μικρά Ασία, στα Βαλκάνια και στα νησιά του Αιγαίου ζωγράφιζαν με μια διαφορετική τεχνοτροπία από εκείνη του Δυτικού κόσμου. Παρόλα αυτά, στη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα, η ζωγραφική επηρεάστηκε αναμφίβολα από την τεχνοτροπία και το ύφος της Δύσης. Είναι γνωστό άλλωστε, ότι υπήρξαν ολόκληρες ελληνικές περιοχές, όπως τα Ιόνια νησιά, που δεν είχαν υποταχθεί στους Τούρκους και κατά διαστήματα έζησαν υπό την κυριαρχία των Άγγλων, των Γάλλων και των Ιταλών, οι οποίοι επέτρεψαν την ανάπτυξη των Τεχνών γενικότερα.

Οι καλλιτέχνες εκείνης της εποχής είχαν να επιδείξουν σημαντικά έργα τέχνης, ειδικά ζωγραφικής, που ήταν αποτέλεσμα της νοοτροπίας και των επιρροών της δυτικής Τέχνης, ενώ από το άλλο μέρος, ο κόσμος είχε αρχίσει να εξοικειώνεται με τις εικόνες του δυτικού στυλ. Σ’ αυτό βοήθησαν, αφενός το γεγονός ότι Επτανήσιοι ζωγράφοι ήρθαν, έδειξαν τα έργα τους και δίδαξαν στο ελεύθερο πλέον κράτος, και αφετέρου οι συχνές επισκέψεις Ευρωπαίων καλλιτεχνών στην Ελλάδα.

Κάτι άλλο που επίσης συντέλεσε στην εξοικείωση με την εικόνα της Δύσης ήταν ότι το κοινό της τέχνης μπορούσε να έρχεται ευκολότερα σε επαφή με την Ευρωπαϊκή τέχνη μέσω της χαρακτικής, χάρη στη δυνατότητα των πολλαπλών εκτυπώσεων.

Πολλοί ήταν οι καλλιτέχνες και οι λόγιοι της εποχής που εμπνεύστηκαν έργα, από την Επανάσταση του ‘21, από τον Λόρδο Βύρωνα, τον Διονύσιο Σολωμό και τον Ανδρέα Κάλβο, μέχρι τον Ευγένιο Ντελακρουά (με την «Καταστροφή της Χίου», με το «Η Ελλάς στα ερείπια του Μεσολογγίου» κ.ά.) και τους Έλληνες ζωγράφους, όπως τον Θεόδωρο Βρυζάκη (με την «Έξοδο του Μεσολογγίου», έργο του 1853 και με τον «Θρύλο της Αγίας Λαύρας» κ.ά.), τον Νικόλαο Γύζη (με την «Καταστροφή των Ψαρών» και το «Κρυφό Σχολειό»), τον Αλέξανδρο Ησαΐα (με την «Μάχη των Αθηνών και τον θάνατο του Καραϊσκάκη», λιθογραφία επιζωγραφισμένη του 1839, και τη «Μάχη της Αλαμάνας»), τον Peter von Ηess (με το γνωστό έργο του «Η Μπουμπουλίνα αποκλείει το Ναύπλιο»), τον Ivan Aivazovsky (με το «Το κάψιμο της τουρκικής ναυαρχίδας από τον Κανάρη»), τον Διονύσιο Τσόκο (με τον «Αγωνιστή που παίζει λύρα»), τον Νικηφόρο Λύτρα (με την «Πυρπόληση Τουρκικής ναυαρχίδας») και πολλούς άλλους.

Οι καλλιτέχνες, με εικόνες και κείμενα με ευαισθησία και ιδιαίτερη συγκίνηση κατέγραψαν τα γεγονότα που συντάραξαν τον κόσμο τότε και έγιναν κοινωνοί του τι συνέβαινε τη δεδομένη στιγμή, σχετικά με τον αγώνα των Ελλήνων, να αποτινάξουν τον ζυγό των Οθωμανών από την πατρίδα τους.

Ταυτόχρονα, με τα έργα τους ευαισθητοποίησαν και παρεκίνησαν τα ξένα κράτη και τις κυβερνήσεις τους να ενισχύσουν τον Αγώνα.

Ο Θεόδωρος Βρυζάκης γεννήθηκε στη Θήβα το 1819. Ο πατέρας του, αγωνιστής και προεστός της Θήβας, αποκεφαλίστηκε από τους Τούρκους το 1821. Το 1844, έγινε δεκτός στην Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου. Το έργο του «Η Έξοδος του Μεσολογγίου» πήρε το Α΄ βραβείο στη Διεθνή Έκθεση της Βιέννης του 1853.

Όπως αναφέρει η Κατερίνα Σπετσιέρη-Beschi, «[…] Στον πίνακα του Θεόδωρου Βρυζάκη, απεικονίζεται η ηρωική έξοδος του Μεσολογγίου. Παρατηρούμε τους Μεσολογγίτες να αγωνίζονται με θάρρος, γενναιότητα και σθένος προκειμένου να κερδίσουν την ελευθερία τους.

Τα χρώματα του πίνακα είναι έντονα και επικρατεί το κόκκινο, που αντικατοπτρίζει την ένταση και την αγωνία των αγωνιζομένων […]. Γι’ αυτήν ακριβώς την ηρωική τους πράξη μέχρι σήμερα μένουν ζωντανοί στις καρδιές όλων μας, αλλά και αποτελούν πηγή έμπνευσης για πολλούς ζωγράφους […]. Ο πίνακας του Βρυζάκη, μας δημιουργεί μια καταιγίδα από συναισθήματα καθώς καταφέρνει να μας περάσει πολλά μηνύματα με τον δικό του ξεχωριστό τρόπο. Αρχικά μας κυριεύει ένα συναίσθημα δόξας και ευχαρίστησης, βλέποντας τους Μεσολογγίτες να πολεμούν γενναία. Ταυτόχρονα όμως νιώθουμε θλίψη και στεναχώρια καθώς αντιλαμβανόμαστε τα δεινά που έχουν ζήσει αυτοί οι άνθρωποι, ώστε να φθάσουν σε μια έξοδο που το μόνο σίγουρο είναι ότι δεν θα τα καταφέρουν. Επίσης, μας υπενθυμίζει ότι όπως πολέμησαν τότε οι άνθρωποι του Μεσολογγίου, πρέπει ακόμα και σήμερα ο καθένας από εμάς ξεχωριστά να δίνει τη δική του μάχη στη ζωή προκειμένου να επιβιώσει […]»

Θεόδωρου Βρυζάκη, « Η Έξοδος του Μεσολογγίου»

Ο Ευγένιος Ντελακρουά γεννήθηκε στις 26 Απριλίου 1798 και πέθανε το 1863. Επηρεασμένος από τον Λόρδο Βύρωνα και εμπνεόμενος από τα ιστορικά γεγονότα του ’21, απεικόνισε στα έργα του με μοναδική ευαισθησία τους αγώνες των Ελλήνων. Ένα από τα πιο γνωστά, «Η Σφαγή της Χίου», που εκτίθεται στο Μουσείο του Λούβρου, αναπαριστά το τραγικό γεγονός εκείνης της σφαγής.

Όπως ανέφερε σε σχετική διάλεξή της η Dominique de Font-Reaulx, στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών του ΑΠΘ, «[…] ο πίνακας του Ντελακρουά «Η Σφαγή της Χίου» αποτέλεσε έμπνευση και παρότρυνση για πολλούς από τους καλλιτέχνες της εποχής εκείνης να ασχοληθούν με την ελληνική επανάσταση […]. Είναι ένας πίνακας ιστορίας χωρίς πρωταγωνιστή. Τα χρώματα συμβολίζουν την φρικτή κατάσταση που βιώνουν οι κάτοικοι του νησιού […]».

Ευγένιου Ντελακρουά, «Η Σφαγή της Χίου»

Η ιστορική στιγμή και η ζωγραφική αποτύπωσή της ήταν τότε, όπως και τώρα, η ανάγκη των καλλιτεχνών να καταγράψουν την πραγματικότητα που ζουν.

Σήμερα η τέχνη έχει διευρύνει τα όρια και τους τρόπους της τόσο πολύ, που μέσα από την ποίηση, τον λόγο, το θέατρο και την εικαστική δημιουργία, εξακολουθεί με ακόμα μεγαλύτερη δύναμη να πληροφορεί, να ευαισθητοποιεί και να επηρεάζει, παροτρύνοντάς μας να φτιάξουμε ένα καλύτερο μέλλον.