Λένα Διβάνη Συγγραφέας – Καθηγήτρια Ιστορίας, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Παράξενα, σωτήρια, ελληνικά πουλιά: Καποδίστριας, Τρικούπης, Παπαναστασίου

Ο Μαρκ Τουέην, ο οξύνους ανατροπέας, είπε κάποτε μια ατάκα που την υιοθέτησα για οδηγό μου: «Όποτε βρεθείς να συμφωνείς με την πλειονότητα, κάτσε και σκέψου». Γι αυτό αποφάσισα να αποτίσω φόρο τιμής στα παράξενα πουλιά της Ελλάδας, που μοναχικά, μακριά από το λαϊκό αίσθημα της εποχής τους αλλά καθόλου τρομαγμένα, έδωσαν, αδιαφορώντας για τις συνέπειες, μια αποφασιστική κλωτσιά ο καθένας για να κυλήσει η ιστορία της χώρας προς τη σωστή κατεύθυνση.

Ο πρώτος κυβερνήτης της νεογέννητης Ελλάδας ήταν ο Ιωάννης Καποδίστριας. Ήταν το πρώτο παράξενο, ευεργετικό πουλί μας: λιγομίλητος, μορφωμένος, σοβαρός, υπεύθυνος, προσηλωμένος στις αρχές του- δεν έμοιαζε καθόλου με τον μέσο Έλληνα όταν κατέβηκε για να διαμορφώσει το μέλλον της νεογέννητης Ελλάδας. Κατέφθασε συνειδητά έτοιμος να πιεί το πικρό ποτήρι. Ήξερε ότι δεν θα ήταν καθόλου εύκολο να προσαρμόσει μια «ανατολική», τοπικιστική κοινωνία σ΄ένα κεντρικό κράτος δυτικού τύπου – παρόλα αυτά τα έβαλε με όλα τα ποικίλα συμφέροντα μαζί και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι πήγε δολοφονημένος από χέρι ελληνικό στον άλλο κόσμο. Όμως έβαλε τις βάσεις και το έκανε στοχευμένα, αγόγγυστα, τάχιστα, μέχρι που τον σταμάτησαν. Αυτός έφυγε αλλά το έργο έμεινε. Ο Καποδίστριας έγινε ο πατέρας του κεντρικού κράτους.

Το δεύτερο παράξενο πουλί του 19ου αιώνα ήταν ο Χαρίλαος Τρικούπης. Αστός την καταγωγή, μεγαλωμένος στο Λονδίνο, σπουδαγμένος στο Παρίσι, πολύγλωσσος, λάτρης των βρετανικών κοινοβουλευτικών θεσμών, προσγειώθηκε στην Ελλάδα με το κομψότατο φράκο του, τη δερμάτινη τσάντα όπου κρατούσε ταξινομημένα τα θέματα πάνω στα οποία εργαζόταν και το σημειωματάριό του στο οποίο κατέγραφε λεπτομερώς τα πάντα: Τι απαντήσεις όφειλε στα επιχειρήματα των πολιτικών του αντιπάλων, τι δράσεις έπρεπε να δρομολογηθούν, όλα ήταν εκεί μέσα ταξινομημένα και εύληπτα. Το τι λοιδορία υπέστη από τους σύγχρονούς του δεν περιγράφεται. Οι γελοιογράφοι έκαναν γιορτή με την περίπτωσή του. Τον αναπαριστούσαν σαν μια εκτός τόπου και χρόνου κωμική φιγούρα με βελάδα και τον αποκαλούσαν λόρδο Τρικούπιγκτον και φορομπήχτη. Αυτά ήταν τα ηπιότερα γιατί εξαπολύονταν εναντίον του και σκληρές βρισιές. Τίποτα δεν τον σταμάτησε όμως. Τα 20 περίπου χρόνια που έδρασε στην πολιτική σκηνή της Ελλάδας, κατέθεσε ανοιχτά τις αρχές του από την αρχή και ποτέ δεν τις παρέκαμψε. Άρχισε απαιτώντας από τον βασιλέα να σέβεται τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς -κάτι πρωτοφανές τότε- και τελείωσε με τη διάνοιξη του Ισθμού της Κορίνθου. Έβαλε τις βάσεις για να γίνει κάποτε η Ελλάδα ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος δικαίου, αγνοώντας τον λαϊκισμό που φούντωνε διαρκώς μέχρι που έσκασε στα μούτρα μας με τον θλιβερό πόλεμο του 1897. Αυτός δεν δολοφονήθηκε βέβαια. Είχε όμως ένα πιο ταπεινωτικό τέλος: ηττήθηκε πανηγυρικά από τον κ. Γουλιμή -έναν ασήμαντο πολιτευτή, αποστάτη του κόμματός του, που προσχώρησε στους αντιπάλους του. Τόσο εξόφθαλμα άδικο ήταν αυτό, ώστε δεν το άντεξε ούτε ο φουκαράς ο Γουλιμής, που έσπευσε να δηλώσει ότι ευχαρίστως ήταν έτοιμος να παραιτηθεί, ώστε να μείνει στη Βουλή ο Χαρίλαος. Φυσικά δεν το δέχτηκε ο απογοητευμένος Μεσολογγίτης. Αποχαιρέτησε τη χώρα που τον πέταξε στον κάλαθο των αχρήστων, πήγε στη Γαλλία, αρρώστησε και πέθανε σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Δε λησμονήθηκε ποτέ όμως. Όταν μιλάμε σήμερα για τους ανθρώπους που έβαλαν τις βάσεις της σύγχρονης Ελλάδας, το όνομά του κοσμεί τον 19ο αιώνα. Ο Χαρίλαος Τρικούπης έγινε ο πατέρας του εκσυγχρονισμού.

Ο 20ος αιώνας έφερε στο προσκήνιο το πιο παραγνωρισμένο από τα πολύτιμα παράξενα πουλιά μας, τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου, τον πατέρα της δημοκρατίας. Ο Παπαναστασίου ήταν κι αυτός αστός, από εξαιρετική οικογένεια της Αρκαδίας. Ήταν κι αυτός σπουδαγμένος στην Αθήνα και στο εξωτερικό. Τα χρόνια της εκπαίδευσής του στο Βερολίνο αλλά και στο Παρίσι και στη Βιέννη, του άνοιξαν τα μάτια, τον έκαναν πολίτη του κόσμου, του διεύρυναν τους ορίζοντες. Το 1908 αποφάσισε να επιστρέψει στην Ελλάδα και έκανε το ντεμπούτο του ορμητικά: Πήρε θέση υπέρ του σοσιαλισμού, της δημοκρατίας και του δημοτικισμού. Ο λαός πρέπει να μορφωθεί στη γλώσσα του, να καταλάβει, να διαβάσει για να ωριμάσει, έλεγε και είχε δίκιο. Η μόρφωση δεν πρέπει να είναι αποκλειστικό προνόμιο των πλουσίων. Υποστήριξε το κίνημα του 1909 που έφερε τον Βενιζέλο στην Ελλάδα και εν τέλει προσχώρησε στο κόμμα του. Τον εκτίμησε τον Βενιζέλο πολύ και ο μεγάλος Kρητικός του ανταπέδιδε την εκτίμηση παρά το γεγονός ότι ο Παπαναστασίου ήταν πιο ριζοσπάστης από κείνον, εύρισκε τον θεσμό της βασιλείας απηρχαιωμένο. Ακραιφνής και αδιάλλακτος δημοκράτης, βγήκε και είπε ανοιχτά όταν η κυβέρνηση του βασιλιά έκανε τα ατοπήματά της στη Μικρά Ασία, βάζοντας σε κίνδυνο τη χώρα. Φυλακίστηκε αλλά δεν υποχώρησε. Μετά τη μικρασιατική καταστροφή αυτός οργάνωσε την πρώτη ελληνική αβασίλευτη δημοκρατία. Πάντα είχε στο νου του τους αγρότες -γιατί αυτό ήταν οι Έλληνες τότε, αγρότες κυρίως. Πίεσε να γίνει αγροτική μεταρρύθμιση, να μοιραστούν τα τσιφλίκια στους ακτήμονες και έβαλε το χέρι του αργότερα να γίνει μια αγροτική τράπεζα που να τους βοηθάει. Το 1917 ως υπουργός σχεδιάζει τη νέα Θεσσαλονίκη που μόλις είχε καταστραφεί από πυρκαγιά. Υπενθυμίζω ότι η Θεσσαλονίκη τότε ήταν ένα στρατόπεδο, όπου συνωστίζονταν μόνιμοι κάτοικοι, χιλιάδες πρόσφυγες και στρατεύματα έξι κρατών! Η σημερινή ρυμοτομία του κέντρου της Θεσσαλονίκης με τους κάθετους και παράλληλους δρόμους που τέμνονται και την πλατεία που αντικρύζει τη θάλασσα, στον Παπαναστασίου και στη διεθνή επιτροπή που ανέθεσε το έργο τα χρωστάμε. Στον ίδιον χρωστάμε και τη Φιλοσοφική Σχολή της Θεσσαλονίκης που έγραψε και γράφει ιστορία.

Τέλος ήταν ο πρώτος και πιο θερμός οπαδός της συνεννόησης των βαλκανικών αλλά και των ευρωπαϊκών λαών – πρακτικά, όχι θεωρητικά μόνο. Αφού στήριξε το (μη ρεαλιστικό τότε) όραμα του Αριστίντ Μπριάν για μια ενωμένη Ευρώπη, αποφάσισε να αρχίσει αυτός από τα Βαλκάνια, που ήταν ένα υποσύνολο. Οργάνωσε και υλοποίησε 4 βαλκανικές διασκέψεις όπου για πρώτη φορά εκλεκτοί εκπρόσωποι της πολιτικής, της κοινωνίας, των τεχνών και των επιστημών γνωρίστηκαν μεταξύ τους, αντάλλαξαν απόψεις και προετοίμασαν το έδαφος. Έβγαλαν και ένα καταπληκτικό περιοδικό στη γαλλική γλώσσα, το Les Balkans, όπου όλοι κατέθεταν τις απόψεις, την εμπειρία και τις προτάσεις τους. Έτσι τα φτωχά και ελαφρώς συμπλεγματικά Βαλκάνια που πάντα είχαν τα μάτια τους στραμμένα για να μαϊμουδίσουν ό,τι κάνει η Δύση, έμαθαν ότι ωραία πράγματα γίνονται και στη γειτονιά τους και ότι αν συνεργάζονταν, θα μπορούσαν να κάνουν θαύματα. Για να καταλάβετε τι προχωρημένο περιοδικό ήταν αυτό, θα πω μόνο ότι είχε και μόνιμη στήλη για τις προόδους του γυναικείου ζητήματος που μόλις έκανε την εμφάνισή του εκείνη την εποχή.

Όταν πέθανε ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, αιφνιδίως από καρδιακό επεισόδιο στο σπίτι του στην Εκάλη, ο Μεταξάς ήταν στην εξουσία – ο Μεταξάς στον όποιον δεν είχε δώσει ψήφο εμπιστοσύνης ο δημοκράτης Αλέξανδρος. Ένα απίστευτο πλήθος συγκεντρώθηκε γύρω από το νεκροταφείο για να τον αποχαιρετήσει και να τον ευχαριστήσει για τους αγώνες του. Είμαι σίγουρη ότι ο Παπαναστασίου δεν θα μπορούσε να είναι πιο ευτυχής αν έβλεπε από ψηλά την κηδεία του να μετατρέπεται σε συλλαλητήριο υπέρ της δημοκρατίας…