Μαριέττα Γιαννάκου, Βουλευτής Επικρατείας της ΝΔ, πρώην Υπουργός

Το πνεύμα της Επανάστασης: Ευρωπαϊκός Προσανατολισμός και Δημοκρατία

Η συμπλήρωση 200 ετών από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης αποτελεί ένα σημαντικό ορόσημο για όλους τους Έλληνες. Δεν πρόκειται μόνο για την ανάμνηση των ιστορικών γεγονότων, τα οποία οδήγησαν στην ένδοξη αποκατάσταση της συλλογικής ελευθερίας έπειτα από αιώνες υπό αυταρχικό ζυγό. Μεγαλύτερη σημασία πρέπει να αποδώσουμε στο πνεύμα της εποχής, το οποίο ενεργοποίησε τις ρηξικέλευθες εξελίξεις για να αλλάξει ουσιαστικά η μοίρα ενός λαού, όπως και των επόμενων γενεών, μέσω της συγκρότησης ενός σύγχρονου κράτους με ισχυρή εθνική κυριαρχία.

Η μήτρα των ιδεών οι οποίες υποκίνησαν την Επανάσταση βρίσκεται στην Ευρώπη, και ειδικότερα στον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, την Γαλλική, αλλά και την Αμερικανική Επανάσταση. Οι ιδέες αυτές αφορούσαν στην αποτίναξη όλων εκείνων των κοινωνικών συμβάσεων και των θεσμικών περιορισμών, οι οποίες λειτουργούσαν ανασταλτικά στην ανθρώπινη πρόοδο δια της γνώσεως, της ελεύθερης διακίνησης ιδεών, της αμφισβήτησης κατεστημένων αξιών, της διασφάλισης των ατομικών ελευθεριών και της εμπιστοσύνης στην επιστημονική έρευνα.

Οι ιδέες αυτές διαμόρφωσαν και το κίνημα του Νέο-Ελληνικού Διαφωτισμού, το οποίο ήταν το πρώτο ουσιαστικό κίνημα πνευματικής αφύπνισης έπειτα από τέσσερις αιώνες καταπίεσης υπό ενός δυναστικού καθεστώτος, που απαξίωνε τις τέχνες και τα γράμματα. Η διαδικασία της αφύπνισης του έθνους δεν ήταν καθόλου αυτονόητη. Προήλθε από ανθρώπους, οι οποίοι διέρρηξαν τους περιορισμούς ενός συγκεκριμένου κοινωνικού και πολιτειακού καθεστώτος, ήρθαν σε επαφή με τις σύνθετες εξελίξεις στον ευρωπαϊκό χώρο, είχαν την αντίληψη να κατανοήσουν την σημασία τους και να τις διακινήσουν μεταξύ των ομοεθνών τους. Γιατί επέδειξαν ζήλο για την απόκτηση γνώσεων, πίστη στην ανθρώπινη πρόοδο και αγάπη για την ελευθερία και την ανεξαρτησία.

Είναι, πράγματι, αξιοθαύμαστη η προσπάθεια μετάφρασης σημαντικών κειμένων της εποχής και η διάδοσή τους σε κάθε γωνιά της υπόδουλης επικράτειας. Λόγιοι, επιστήμονες, έμποροι, ακόμη και ορισμένοι διορατικοί κληρικοί, συνετέλεσαν στη διάδοση των αξιών της ελευθερίας και της εθνικής εξέγερσης. Αν αναλογιστούμε τον αναλφαβητισμό της εποχής, τους περιορισμούς της κοινωνικής κατάστασης και της υποτέλειας, πρόκειται περί ενός πραγματικού άθλου.

Οι άνθρωποι αυτοί, με προεξάρχουσας σημασίας τη δράση της Φιλικής Εταιρείας, κατόρθωσαν να διεκδικήσουν την ελευθερία και να υποκινήσουν την εξέγερση εναντίον όλων των αντικειμενικών αδυναμιών της εποχής. Επρόκειτο για την αντίδραση των δεσποτικών καθεστώτων της Δύσης, την ισχύ του Οθωμανικού κράτους, την ένδεια πόρων για μία απαιτητική πολεμική εκστρατεία, αλλά και την απροθυμία κοινωνικών ομάδων να χάσουν τα προνόμια τα οποία είχαν αποσπάσει από την Πύλη.

Είναι αξιοσημείωτος ο ριζοσπαστικός πολιτειακός στοχασμός, ο οποίος επικράτησε μετά την Επανάσταση, όπως καταγράφεται στις διαδοχικές Εθνοσυνελεύσεις. Οι εξεγερμένοι Έλληνες στοχάστηκαν τη δημιουργία μίας Πολιτείας θεμελιωμένης στη λαϊκή κυριαρχία και την ισότητα των πολιτών. Με τον τρόπο αυτό, θέλησαν να αποτινάξουν κάθε συνέχεια με το δυναστικό καθεστώς, αλλά και να ενσωματώσουν τα πλέον φιλελεύθερα πολιτειακά στοιχεία από τον Ευρωπαϊκό χώρο. Η συγκρότηση κράτους, βεβαίως, υπήρξε μία αρκετά πιο σύνθετη διαδικασία και το μοναρχικό πολίτευμα υπήρξε μία πρώτη αναγκαστική λύση στα ανυπέρβλητα εμπόδια τα οποία εμφανίστηκαν. Ωστόσο, το πνεύμα του πολιτειακού ριζοσπαστισμού επέφερε την μεταβολή σε καθεστώς συνταγματικής μοναρχίας και την εδραίωση ενός αρκετά προοδευτικού φιλελεύθερου κοινοβουλευτικού συστήματος, ιδιαίτερα μετά το Σύνταγμα 1864.

Τα παραπάνω συνηγορούν σε δύο βασικές διαπιστώσεις. Πρώτον, ότι ο ευρωπαϊκός χώρος αποτελεί τον ζωτικό χώρο του Ελληνισμού από κάθε άποψη. Ως μήτρα ιδεών για τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Ως πηγή θεσμικών προτύπων για την κρατική και κοινωνική οργάνωση. Ως πεδίο για την καλλιέργεια της επιστημονικής γνώσης, των γραμμάτων και του πολιτισμού. Ως πεδίο διεκδίκησης της εθνικής ανεξαρτησίας και ασφάλειας, αλλά και της οικονομικής ευημερίας. Ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός της χώρας, παρά τις κατά περιόδους παλινωδίες και αναστολές, έχει οριστικά εδραιωθεί στην ελληνική κοινωνία και το πολιτικό σύστημα.

Δεν πρόκειται, βεβαίως, για μία άκριτη αποδοχή ξενικών προτύπων ή για την απώλεια της ιδιοπροσωπείας του Ελληνισμού. Η Ευρώπη είναι ένας χώρος ισχυρών αξιών ανεκτικότητας, ελεύθερης ανταλλαγής ιδεών και προβολής διαφορετικών εθνικών και άλλων ταυτοτήτων με σεβασμό στην έκφραση όλων. Ένα ιστορικό έθνος όπως αυτό των Ελλήνων μόνο ωφέλεια αποκομίζει από την εγγύτατη ώσμωση με το ευρωπαϊκό γίγνεσθαι, του οποίου είναι αναπόσπαστο κομμάτι. Ο Νέο-Ελληνικός Διαφωτισμός επέδειξε ακριβώς αυτή τη σύζευξη εξωγενών και ενδογενών ιδεών και αξιών με αποτέλεσμα την αλλαγή της μοίρας των απελευθερωμένων πληθυσμών.

Η δεύτερη βασική διαπίστωση αφορά στην προσπάθεια εδραίωσης του δημοκρατικού πολιτεύματος. Είναι αλήθεια ότι πληγώνουν οι εμφύλιες διαμάχες, οι οποίες ξέσπασαν ήδη με την εξέλιξη της Επανάστασης, όπως και περιστατικά όξυνσης της πολιτικής κατάστασης και εξωθεσμικών παρεμβάσεων, που υπονόμευσαν τους δημοκρατικούς θεσμούς και την κυβερνητική σταθερότητα.

Ωστόσο, δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι, με την εξαίρεση της Βρετανίας, η πορεία εκδημοκρατισμού κατά τον 19ο αιώνα υπήρξε πάντοτε μία υπόθεση σφοδρών συγκρούσεων, υπαναχωρήσεων, ακόμη και βίας. Αυτά συνέβησαν στην ίδια τη Γαλλία, την Αμερική και άλλα ευρωπαϊκά κράτη, στα οποία η εγκαθίδρυση ενός δημοκρατικού συστήματος προκάλεσε αντιδράσεις εκ μέρους εκείνων των κοινωνικών ομάδων, οι οποίες αντιλαμβάνονταν ότι θα χάσουν τις εξουσίες και τα προνόμια που κατείχαν.

Με αυτή την επισήμανση, θα πρέπει να κατανοήσουμε και τους λόγους για τους οποίους οι Έλληνες συχνά οδηγήθηκαν σε ολέθριες συγκρούσεις, δίχως να θεωρήσουμε ότι αυτό αποτελεί κατ’ ανάγκην ελληνική ιδιαιτερότητα. Το νέο ελληνικό κράτος σμιλεύτηκε μέσα από αυτές τις συγκρούσεις, με τις δυσκολίες συγκρότησης κρατικών θεσμών δίχως προηγούμενη θεσμική εμπειρία και εξοικείωση της κοινωνίας, αλλά και δίχως τους απαραίτητους υλικούς πόρους. Στα προβλήματα αυτά προστίθεται και ο μείζων εθνικός στόχος της Εθνικής Ολοκλήρωσης, δηλαδή της απελευθέρωσης του αλύτρωτου ελληνισμού και η διεκδίκηση μίας βιώσιμης εδαφικής επικράτειας. Μίας υπόθεσης εξαιρετικά απαιτητικής από την άποψη της διάθεσης διπλωματικών και στρατιωτικών πόρων, η οποία προκάλεσε αναπόφευκτες πολιτικές αντιπαραθέσεις επί αρκετές δεκαετίες έως την επίτευξη των στόχων αυτών.

Καταλήγοντας, οι νέοι μας θεωρώ ότι είναι κοινωνοί του πνεύματος της Ελληνικής Επανάστασης, δηλαδή του αταλάντευτου ευρωπαϊκού προσανατολισμού και της απαρέγκλιτης προσήλωσης στα ιδανικά της δημοκρατίας και της ανθρώπινης προόδου.