Θάνος Μ. Βερέμης, Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ

Προνεωτερικότητα και Νεωτερικότητα

Η Επανάσταση της Παλιγγενεσίας των Ελλήνων είναι παράλληλα και μια διαδικασία μετάλλαξης του ελληνικού κράτους από ένα προνεωτερικό σύστημα, τα πρώτα πέντε χρόνια του Αγώνα, σε ένα νεωτερικό, όταν πια έφτασε ο Καποδίστριας και αγωνίστηκε να δημιουργήσει ένα ενιαίο έθνος-κράτος με συγκεντρωτική εξουσία. Ο ιδεολογικός του αντίπαλος, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, εκσυγχρονιστής πολιτικών και αγωνιστής, διέφερε από τον επίσης εκσυγχρονιστή Καποδίστρια στο ότι πίστευε σε φιλελεύθερες, αντιπροσωπευτικές κυβερνήσεις. Ο Κυβερνήτης ήταν οπαδός της πεφωτισμένης Δεσποτείας και φιλοδοξούσε να μοιράσει την εθνική γη, ώστε όλοι οι ακτήμονες αγρότες να γίνουν υπεύθυνοι ιδιοκτήτες της γης που καλλιεργούσαν. Δυστυχώς γι’αυτούς τον πρόλαβε ο βίαιος θάνατος.

Τι σήμαινε όμως προνεωτερική κοινωνία; Πρόκειται για οικογενειοκρατικό σύστημα στο οποίο η κοινωνία είναι κατακερματισμένη στους ημέτερους, γονείς, φίλους, συγγενείς και αδελφοποιητούς, και στους άλλους, που ανήκουν σε χωριστά πελατειακά δίκτυα. Οι πρόκριτοι, οι αρματολοί και οι αγρότες απέδιδαν την κυρίαρχη αφοσίωσή τους στους ημέτερους και βέβαια στον τόπο καταγωγής τους και όχι ακόμα στην «φαντασμιακή τους πατρίδα» (Benedict Anderson).

Σταδιακά ο ίδιος ο Αγώνας προκαλεί την κινητικότητα όσων συμμετέχουν, ώστε σε μικρό σχετικά διάστημα να γνωριστούν με άλλους τόπους της πατρίδας και τους αντιπάλους του εμφυλίου που είναι και αυτοί χριστιανοί ελληνόφωνοι. Η μετάβαση από την εμπειρική πατρίδα της προνεωτερικότητας στην νεωτερική, αφηρημένη αντίληψη της πατρίδας και των ομόδοξων Ελλήνων (ακόμα και με αλλογενείς, Αρβανίτες, Βλάχους και καθολικούς) αποτελεί τη διεύρυνση των συνειδήσεων και της ταυτότητας όσων αγωνίζονται μαζί για την ελευθερία.

Διεύρυνση των συνειδήσεων και του κράτους αποτελούν κορωνίδες της νεωτερικότητας. Έτσι το έθνος-κράτος που γεννήθηκε από την Επανάσταση, βρίσκει τον μεγάλο απολογητή του στο έργο του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου, ο οποίος απάντησε στον Ιάκωβο Φίλιππο Φαλμεράγιερ ότι το «έθνος» καθορίζεται από πολιτισμικούς και όχι βιολογικούς όρους. Η απολύτως σύγχρονη αυτή αντίληψη της ιδέας του ελληνικού έθνους παρακολουθεί την Ιστορία του εθνικού μας ιστορικού. Ο Παπαρρηγόπουλος δεν καταγράφει μόνο την ιστορία της Επανάστασης αλλά διαμορφώνει και την νεοελληνική αντίληψη για την ταυτότητά μας.

Δύο σταθμοί του πολέμου για την ανεξαρτησία, η άλωση της Τριπολιτσάς και η έξοδος του Μεσολογγίου, συνιστούν δύο χαρακτηριστικά σημεία της μετάλλαξης μιας κοινωνίας από προνεωτερική σε νεωτερική.

Η Τριπολιτσά αποτέλεσε στρατιωτική επιτυχία αλλά με προβληματικό ηθικό περιεχόμενο καθώς οι τοπικές δυνάμεις των πολιορκητών επιδόθηκαν σε ακρότητες μετά την άλωση της πόλης. Ο ιστορικός Σπυρίδων Τρικούπης προσπάθησε να απολογηθεί στην αφήγησή του λέγοντας ότι 400 χρόνια κακομεταχειρήσεις από τους Τούρκους είχαν εξαγριώσει τους Έλληνες.

Το Μεσολόγγι έγινε επίσης σταθμός στην εξέλιξη του έθνους. Πρόκειται για πρωτοφανή προέλευση και προσέλευση αγωνιστών της περίφημης φρουράς της πόλης. Η προέλευση είναι από κάθε τόπο όπου υπήρχε ελληνόφωνο στοιχείο, όσο και από διάφορες κοινωνικές βαθμίδες εκείνης της εποχής. Ο μεγάλος αρματολός, Νικόλαος Στουρνάρης από τον Ασπροπόταμο (Αχελώο) επέλεξε στα 53 του χρόνια, την γεροντική τότε αυτή ηλικία, να κλειστεί στο Μεσολόγγι. Έχασε την ζωή του στην έξοδο, γιατί δεν μπορούσε να τρέξει.

Ο ένας από τους τρεις σημαντικούς ιστορικούς του Μεσολογγίου, ο Νικόλαος Κασομούλης, πρωτοπαλίκαρο του Στουρνάρη, περιγράφει τον πόλεμο αυτόν σαν πανηγύρι. Τα περισσότερα απομνημονεύματα, όπως του Κασομούλη (που ίσως είναι το καλύτερο έργο του είδους) περιγράφουν γεγονότα που έγιναν πολλά χρόνια πριν την καταγραφή τους. Έργα σαν του Μακρυγιάννη πάσχουν ιδιαίτερα από τη διγλωσσία που προκαλεί η ταυτόχρονη σχέση τους με την εποχή που περιγράφουν και εκείνη κατά την οποία καταγράφονται. Γι’αυτό ο Μακρυγιάννης μάς μπερδεύει όταν λέει ότι είχε έρθει ο καιρός το εγώ να γίνει εμείς και παραπέμπει στις αδελφοκτόνες συγκρούσεις του 1824-25 μεροληπτικά.

Ωστόσο η πιο σημαντική επιρροή για την διαμόρφωση συνειδήσεων, όχι κατ’ανάγκη επαναστατικών, ήταν η πεποίθηση της εκκλησίας ότι όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι ενώπιον του Θεού. Αυτή η αντίληψη της ισότητας που υπάρχει σε όλες σχεδόν τις ερμηνείες του δόγματος των χριστιανικών εκκλησιών εξηγεί και μέρος της πολύχρονης επιμονής των Ελλήνων να πολεμούν τον κατακτητή τους.

Τα πολλά απομνημονευματογραφικά έργα του Αγώνα φωτίζουν σημαντικές πλευρές της κοινωνίας εκείνης της εποχής. Παρουσιάζουν ακόμα την ιστορία των νοοτροπιών και των πολιτικών αντιθέσεων. Σπάνια οι συγγραφείς τους κρύβουν τα συναισθήματά τους έναντι των αντιπάλων τους: Ο Μακρυγιάννης για τον Κολοκοτρώνη και ο Σπηλιάδης για τον Μαυροκορδάτο, οι ρουμελιώτες για τους μοραΐτες και αντίστροφα. Οι διαβαθμίσεις στην καλλιέργεια γίνονται αμέσως αντιληπτές στον σημερινό αναγνώστη, ο οποίος συχνά προτιμάει την χωρίς περιστροφές διήγηση του Φωτάκου, από τις περίτεχνες αποστροφές του Σπυρίδωνα Τρικούπη.

Αναμφίβολα η περίπτωση του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου με την ευρηματική του εξήγηση της ιστορικής συνέχειας και την αποκλειστικότητα του πολιτισμού στη διαμόρφωση εθνικής ταυτότητας, δεν ανήκει στα χωρία των ιστορικών του Αγώνα που σχολιάζουν τα γεγονότα του 1821. Ο Παπαρρηγόπουλος βρίσκεται πολύ μπροστά στην ιστοριογραφική του συνείδηση, όχι μόνο έναντι των απομνημονευματογράφων, αλλά και πολλών λόγιων Ευρωπαίων του 19ου αιώνα. Η άρνηση να αποδώσει σημασία στην επιρροή της βιολογίας στην δημιουργική συνείδηση, τον ξεχωρίζει από πολλούς συγχρόνους του Ευρωπαίους.